““Hij doet het erom! Ze dwingt het af! Hij doet het expres!” Zinnen die je soms hoort in de wereld om cliënten heen. En eerlijk: het is ook ontzettend moeilijk om steeds maar weer achter het gedrag te blijven kijken. Het vraagt veel geduld, ervaring en een flinke dosis inlevingsvermogen om te zien dat er niet sprake is van lastig doen, maar vaak van een hulpvraag.
Neem een cliënt die begint te gooien met spullen op het moment dat jij even afstand neemt. Op het eerste gezicht lijkt dat misschien baldadigheid. Maar kijk je beter, dan zie je iets anders: deze persoon heeft geleerd dat hij zonder jouw nabijheid geen grip heeft op de prikkels en onzekerheden in zijn omgeving. Jij bent degene die hem helpt de chaos te begrijpen, spanning te verlagen en daarmee veiligheid te ervaren.”
“Dan komt de vraag: moeten wij ervoor zorgen dat er niets is om mee te gooien? Hem naar buiten sturen omdat hij zich “niet kan gedragen”? Of hem streng toespreken dat we ons niet laten afdwingen? Of… kunnen we het ook op een andere manier zien?
Misschien helpt het om tijdens ons afstand nemen juist te laten merken dat we hem nog steeds zien en er voor hem zijn. Misschien kunnen we het gooien niet zien als opstandigheid, maar als een roep om hulp, verpakt in een lastig, storend, soms spannend jasje. En als we dat erkennen, verandert onze reactie. Dan gaat het niet meer om straffen, maar om samen zoeken: wat kunnen wij doen om het voor hem minder moeilijk te maken?”
“Die blik achter gedrag vraagt niet alleen iets van hoe we cliënten begrijpen, maar ook van hoe wij zelf reageren in spannende situaties. Want soms is er simpelweg geen tijd om rustig te reflecteren en handelen we vanuit instinct. Mijn eerste reflex was altijd: afweren. Wegdraaien, arm omhoog, been vooruit, hoofd intrekken. Een natuurlijke reactie om schade te beperken.
Toen ik net in de zorg begon, werd ik juist meer getraind om te controleren: de arm opvangen die op je afkomt, handen vastzetten, iemand naar de grond brengen als de situatie bleef escaleren. Altijd met de beste bedoelingen, want we wilden niet dat iemand zichzelf of ons pijn zou doen. Maar zonder dat we het doorhadden, leerden we elkaar daarmee ook vechten.”
“In de loop der tijd zijn we anders gaan kijken. In plaats van strijd zoeken we nu manieren om spanning te verlagen zonder fixatie of dwang: door samen door te gaan in de activiteit, door duidelijkheid te geven, door telkens weer te bespreken wat we zagen en wat werkte. Natuurlijk valt iemand (en soms ook wijzelf) in stressvolle momenten terug op oude reflexen.
Maar telkens als we in plaats van vasthouden tóch dat extra moment vinden om af te weren en ruimte te geven, zetten we een stap vooruit. En dat voelt als een succes: stap voor stap op weg naar minder vechten, meer begrijpen.
“Want uiteindelijk gaat het niet om het stoppen van bepaald gedrag of het vermijden van spanning. Het gaat erom dat we de vraag erachter zien, begrijpen en beantwoorden. Dat we erkennen dat sommige cliënten ons de hele dag, elke dag, nodig hebben. Niet omdat ze manipuleren. Maar omdat nabijheid en vertrouwen voor hen de sleutel zijn tot veiligheid. En misschien helpt die gedachte ons allemaal: om net een stapje zachter, nieuwsgieriger en met meer vertrouwen naar gedrag te kijken.”
Lees ook: Bijkletsen met Carmen: “Stukje voor stukje puzzelen”
Raakte jij geïnspireerd door het verhaal van Carmen? Houd onze website en socialmediakanalen dan goed in de gaten en klets maandelijks bij met onze collega’s. Of neem alvast een kijkje op onze werkenbij-website. Wie weet werk jij binnenkort ook met mensen met een verstandelijke beperking.